نماز شب اول قبر که به آن نماز لیلةالدفن نیز گفته میشود، یکی از نمازهای مستحبی بسیار مهم در سنت اسلامی است که برای آرامش و رحمت الهی برای فرد درگذشته خوانده میشود.
این نماز معمولاً در اولین شب پس از دفن میت به جا آورده میشود و هدف از آن طلب رحمت، آمرزش و کاهش سختیهای شب اول قبر برای فرد متوفی است.
در روایات اسلامی آمده است که شب اول قبر برای انسان از سختترین مراحل پس از مرگ به شمار میرود؛ از همین رو سفارش شده است که مؤمنان با خواندن این نماز، برای عزیز از دسترفته خود طلب رحمت و آرامش کنند.
نوه خواندن نماز شب اول قبر
روش اول
در رکعت اول:
نیت نماز شب اول قبر برای شخص متوفی
خواندن سوره حمد
خواندن آیةالکرسی
بر اساس نظر برخی از علما، خواندن آیةالکرسی تا عبارت «هو العلی العظیم» کافی است و لازم نیست پس از آن سوره توحید نیز قرائت شود.
بعد از رکوع و سجده، در رکعت دوم باید:
سوره حمد
و سوره قدر (انا انزلناه) را ده مرتبه خواند.
پس از سلامِ نماز، گفته میشود:
«اللهم صلِّ علی محمدٍ و آلِ محمدٍ و ابعث ثوابَها إلی قبرِ فلان»
در این دعا، به جای واژهی «فلان» نام شخص درگذشته همراه با نام پدر او ذکر میگردد.
روش دوم
در این طریق، پس از نیت نماز و خواندن سوره حمد، باید آیةالکرسی را تا عبارت “فیها خالدون” یک بار قرائت نمود.
سایر اجزاء نماز همانند نماز معمولی انجام میشود و در پایان دعا و نیت هدیه ثواب به متوفی بیان میشود.
روش سوم
در این روش، ابتدا نیت نماز شب اول قبر برای متوفی انجام میگیرد، سپس در رکعت اول:
سوره حمد
و دو مرتبه سوره توحید (قل هو الله احد) خوانده میشود.
پس از رکوع و سجده، در رکعت دوم:
سوره حمد
و ده مرتبه سوره تکاثر (ألهاکم التکاثر) قرائت میشود.
در پایان نماز، گفته میشود:
«اللهم صلِّ علی محمدٍ و آلِ محمدٍ و ابعث ثوابَها إلی قبرِ ذلک المیّت فلان ابن فلان»
در این جمله،
جای اولِ «فلان» نام شخص درگذشته،
و جای دومِ آن نام پدر متوفی ذکر میشود.
جه زمانی نماز شب اول قبر یا لیله الدفن را بخوانیم؟
نماز شب اول قبر در اولین شبی که مرحوم را دفن میکنند خوانده میشود. و زمان آن از اول شب تا قبل از نماز صبح میباشد. البته بهتر است که این نماز در اول شب یعنی پس از خواندن نماز عشاء خوانده شود.
احکام نماز شب اول قبر یا نماز وحشت
- نماز شب اول قبر را در هر موقع از شب اول قبر میشود خواند، ولی بهتر است در اول شب و بعد از نماز عشا خوانده شود.
- اگر بخواهند میت را به شهر دوری ببرند یا به دلیل دیگری دفن او تاخیر بیفتد، باید نماز وحشت را تا شب اول قبر او به تاخیر بیندازند.
- نماز شب اول قبر واجبی کفایی نیست تا بگوییم که با خواندن یک نفر ساقط میشود. نماز مستحبی است که هر فردی میتواند آنرا خوانده و ثوابش را به میت هدیه کند.
- اگر نماز لیلة الدفن را به هر دو کیفیت بخواند، بهتر است.
- یک نفر می تواند چند مرتبه این نماز را به قصد اهداء ثواب به جا آورد.
- هرگاه شخص نماز شب اول قبر را سهواً به غیر کیفیتی که ذکر شد بجا آورد باید اعاده کند؛ اگر چه یک آیه از سوره قدر یا یک آیه از آیه الکرسی را فراموش کرده بود بخواند.
- اجیر کردن و اجرت گرفتن برای خواندن نماز شب اول قبر جایز است و احتیاط آن است که به عنوان بخشش و احسان به نمازگزار بذل نمایند و او هم نمازش را بدون در نظر گرفتن وجه مالی بخواند.
متن دعای شب اول قبر
در برخی روایات، برای شب اول قبر مجموعهای از دعاها و اذکار توصیه شده است که هدف همه آنها رساندن رحمت، آرامش و آمرزش به روح متوفی است. دعا برای درگذشتگان، یکی از مؤثرترین راههای نیکیرساندن به آنان پس از مرگ است؛ چراکه اعمال دیگر از آنها قطع شده، اما برکت دعاهای بازماندگان همچون توشهای ارزشمند در مسیر آخرت همراهشان میشود.
از جمله دعاهای بسیار پرفضیلتی که پیامبر اکرم (ص) بر خواندن آن تأکید فرمودهاند، حدیث زیر است:
«ما مِن مؤمنٍ أو مؤمنةٍ مضی مِن أوّل الدهر أو هو آتٍ إلی یوم القیامة إلا و هم شفعاء لِمَن یقول فی دعائه:
اللَّهُمَّ اغْفِرْ لِلْمُؤْمِنِینَ وَ الْمُؤْمِنَاتِ.
و إنّ العبدَ لیؤمَرُ به إلی النار یوم القیامة فَیُسحَبُ، فَیقولُ المؤمنونَ و المؤمناتُ: یا ربَّنا، هذا الّذی کان یدعُو لَنا، فَشَفِّعنا فیه، فَیشفّعُهمُ اللهُ فیه فَینجو.»
ترجمه حدیث
هیچ مرد یا زن مؤمنی از آغاز آفرینش تا روز قیامت نیست مگر اینکه شفیعِ کسی میشود که در میان دعاهای خود بگوید:
«اللَّهُمَّ اغْفِرْ لِلْمُؤْمِنِینَ وَ الْمُؤْمِنَاتِ».
و همانا بندهای را در قیامت بهسوی آتش میبرند، اما مؤمنان میگویند: پروردگارا! این همان کسی است که برای ما دعا میکرد؛ ما را در شفاعت او بپذیر. آنگاه خداوند شفاعت آنان را میپذیرد و آن شخص نجات مییابد.
این دعا از پرفضیلتترین ذکرهایی است که میتوان در شب اول قبر برای متوفی خواند؛ زیرا علاوه بر اینکه ثواب عظیمی دارد، موجب جلب شفاعت مؤمنان در روز قیامت نیز میشود.
دعاها و سورههای سفارششده دیگر
یکی دیگر از اعمال بسیار مهمی که در روایت از امام صادق (ع) توصیه شده، خواندن سوره مُلک (تبارک) است. در روایات آمده است که تلاوت این سوره در شب اول قبر:
- موجب کاهش عذاب قبر
- آرامش روح متوفی
- و نزول رحمت الهی بر او میشود.
از این رو شایسته است بازماندگان در شب نخست دفن، این سوره مبارکه را با نیت هدیه به روح درگذشته تلاوت کنند